Siarkowodór
Gaz cięższy od powietrza, o zapachu zgniłych jaj. Poza przemysłem (rafineryjnym, hutniczym, tworzyw sztucznych) zatrucia mogą zdarzać się w kanałach, dołach kloacznych, starych, nie używanych i zanieczyszczonych studniach, gdzie siarkowodór wytwarza się podczas gnicia ciał organicznych.Działanie ogólne polega na blokowaniu tkankowych enzymów oddechowych oraz w małych stężeniach na pobudzeniu, a potem porażeniu układu oddechowego (w dużych stężeniach dochodzi do natychmiastowego porażenia). W wysokich stężeniach wskutek porażenia węchu brak ostrzegawczego sygnału, jakim jest przykra woń siarkowodoru.
Pierwsza pomoc
Natychmiastowe przerwanie narażenia poprzez wyniesienie pacjenta z atmosfery skażonej na świeże powietrze; zabezpieczenie podstawowych czynności życiowych, jak oddychanie, praca serca.
Uwaga! Wykonywanie czynności ratowniczych w środowisku skażonym może prowadzić do nasilenia objawów chorobowych u zatrutego i zatrucia ratownika. W razie występowania obfitych wymiotów lub zaburzeń świadomości konieczne jest ułożenie zatrutego w pozycji bocznej ustalonej (p. rozdz. 22 — Reanimacja i postępowanie na miejscu wypadku); w miarę możliwości jak najszybsze stosowanie tlenu; zapewnienie ciepła i spokoju; u chorych nieprzytomnych nie podawać żadnych płynów ani środków cucących doustnie.
Uwaga! W pomieszczeniach zamkniętych z dużymi stężeniami tlenku węgla nie używać otwartego ognia, z ostrożnością stosować urządzenia elektryczne; niebezpieczeństwo wybuchu.
W przypadku bardzo dużych stężeń śmierć może nastąpić w ciągu kilku minut wskutek porażenia układu oddechowego. W razie mniej gwałtownego przebiegu bezpośrednią przyczyną zgonu jest zwykle obrzęk płuc. W tym typie zatrucia głębokość śpiączki i ciężkość przebiegu odpowładają częściej stężeniu tlenkowęglowej hemoglobiny stwierdzanej przy przyjęciu do szpitala, niż w tym drugim typie zatrucia, charakteryzującym się długotrwałym narażeniem na małe stężenia. Najczęściej zdarza się to w przypadkach zaczadzenia podczas snu (wskutek np. złego funkcjonowania pieców). Objawy w podobnych wypadkach rozwijają się stopniowo. U zbudzonych lub czuwających występują najpierw bóle głowy, zawroty, nudności, wymioty, brak orientacji, osłabienie i zamroczenie. Mimo płytkiej śpiączki lub tylko senności spadek ciśnienia, przyspieszenie lub niemiarowość tętna należy traktować bardzo poważnie i chorych takich bezwzględnie kierować do szpitala.
Przy dużych stężeniach i stosunkowo krótkim narażeniu (zatrucia samobójcze i przypadkowe gazem świetlnym, zatrucia gazami przemysłowymi przy awariach) dochodzi zwykle do nagłej utraty przytomności, a w miarę trwania narażenia do pogłębiającej się śpiączki z zaburzeniami oddechu, przyspieszeniem akcji serca, początkowo wzrostem, a potem spadkiem ciśnienia tętniczego, wzmożonego napięcia mięśniowego, drgawek i nierówności źrenic. Na początku — mimo zamroczenia, a nawet śpiączki — mogą wystąpić wymioty (niebezpieczeństwo zachłyśnięcia). Skóra mimo zaburzeń oddechowych może być, zwłaszcza na twarzy, jasnoróżowa. W okresie wstrząsu pojawia się bladość i sinica.
Stężenie ok. 0,1% objętości powoduje lekkie objawy zatrucia po godzinie, stężenie 0,2% może w tym czasie spowodować już ciężkie zatrucie. Stopień zatrucia zależy wprawdzie od ilości związanej przez tlenek węgla hemoglobiny, ale pomiar stężenia hemoglobiny tlenkowęglowej we krwi nie może być jego miernikiem bez uwzględnienia czasu narażenia i czasu, jaki upłynął od przerwania narażenia i stosowanego w tym okresie leczenia. Jeżeli zawartość tlenkowęglowej hemoglobiny we krwi wynosi 20%, występują wyraźne oznaki zatrucia, przy stężeniu 65% istnieje duże niebezpieczeństwo śmierci, ale brak lub małe stężenie tlenkowęglowej hemoglobi-by nie wyklucza przebytego niedawno narażenia i istnienia zatrucia. W zależności od okoliczności, w jakich dochodzi do zatrucia, można wyróżnić dwa odmienne zespoły objawów.
Gazy duszące
Tlenek węgla
Gaz lżejszy od powietrza, bezbarwny i bez zapachu, produkt spalania węgla przy niedostatecznym dopływie powietrza (czad), jest składnikiem gazu świetlnego, gazów przemysłowych (wielkopiecowy, generatorowy) i spalinowych. Działanie trujące tlenku węgla polega przede wszystkim na wiązaniu się z hemoglobiną zamiast tlenu i upośledzeniu (zablokowaniu) w ten sposób transportu tlenu z płuc do tkanek. Równoczesne blokowanie enzymów oddechowych w tkankach powiększa ich głód tlenowy (duszenie się). Zatrucia tlenkiem węgla należą do najczęstszych zatruć przypadkowych. Przebieg zatrucia zależy przede wszystkim od stężenia tlenku węgla w powietrzu i od czasu narażenia.
Obraz kliniczny zatrucia tymi związkami i sposób leczenia są podobne. Wdychanie w przypadku niedużych stężeń wywołuje oszołomienie i barwne wizje. Wysokie stężenia mogą spowodować bardzo szybko narkozę, bez poprzedzających objawów, jak pobudzenie, nudności itp. (niebezpieczeństwo podczas czyszczenia kotłów pralniczych, gazowania). W głębokiej narkozie (śpiączce) śmierć może nastąpić wskutek porażenia układu oddechowego lub migotania komór serca (objawem grożącego niebezpieczeństwa jest niemiaro-wość tętna). W świetle i w wysokiej temperaturze trójchloroetylen rozkłada się, tworząc chlorowodór i fosgen. Wdychanie trójchloroetylenu zanieczyszczonego tymi produktami rozkładu może wywołać obrzęk płuc. W zatruciu doustnym objawy narkotyczne rozwijają się wolniej, mogą występować krwawe stolce, częstsze są zaburzenia rytmu serca i objawy uszkodzenia wątrobowego po przebytym zatruciu.
Pierwsza pomoc według ogólnych zasad dla rozpuszczalników organicznych.
Trójchloroetylen (tri)
Bezbarwna lotna ciecz o aromatycznym zapachu. Jako doskonały i niepalny rozpuszczalnik ma bardzo szerokie zastosowanie. Bywa też używany do wyrobu gaśnic i jako środek owadobójczy. Zarówno ze względów użytkowych, jak i toksykologicznych jest najważniejszym przedstawicielem chlorowcowych pochodnych węglowodorów łańcuchowych (a-lifatycznych).
Zwykle 1—2 dni po ustąpieniu objawów narkotycznych, czasem po dłuższym okresie dobrego samopoczucia i pozornego zdrowia, pojawiają się bóle brzucha, biegunka, często z gorączką, następnie rozwija się zespół objawów niewydolności wątroby z żółtaczką, i/lub objawy uszkodzenia nerek z bezmoczem lub mocznicą. Na uwagę zasługuje fakt, że nasilenie zmian drugiego okresu nie musi być równoległe do ciężkich objawów narkozy. Wystąpienie biegunki z gorączką i żółtaczki w kilka dni po kontakcie z czterochlorkiem węgla, przy krótkotrwałych i pozornie błahych objawach oszołomienia, może być przyczyną błędnego rozpoznania przyczyny choroby zakaźnej.
Pierwsza pomoc według ogólnych zasad dla rozpuszczalników organicznych.
Czterochlorek węgla
Bezbarwna ciecz o zapachu chloroformu. Jest niepalny, dzięki czemu jest też stosowany do wyrobu gaśnic. Rozkładając się pod działaniem wysokiej temperatury, tworzy fosgen i dlatego nie może być stosowany do gaszenia ognia w zamkniętych pomieszczeniach.
m Wyraźnie zaznaczone działanie dwu-okresowe: silne działanie narkotyczne w pierwszym okresie i uszkadzające wątrobę oraz nerki w drugim okresie. W zatruciu przez drogi oddechowe objawy narkotyczne, zależne od stężenia czterochlorku w powietrzu, mogą wystąpić bardzo szybko, lub też mogą być poprzedzone bólami i zawrotami głowy, nudnościami, oszołomieniem, zaburzeniami widzenia. Drgawki występują raczej rzadko. W zatruciu drogą doustną występują bóle żołądka i wymioty, może pojawić się też krwawa biegunka.
